Dieta w chorobie nowotworowej jelita grubego

Dieta w chorobie nowotworowej jelita grubego powinna mieć głównie charakter łatwo strawny, być bogatobiałkowa i wysokoenergetyczna w związku z dużym ryzykiem spadku masy ciała spowodowanej kacheksją nowotworową a także zawierać niezbędne makro- i mikroelementy oraz witaminy w racji dużego ryzyka występowania ich niedoborów. Największe obostrzenia występują w okresie 2-4 tygodni po operacji. Wówczas zalecana jest dieta łatwo strawna z niską podażą błonnika pokarmowego, wysoką podażą energii oraz białka (z ogólnej puli białka 2/3 produktów powinno pochodzić ze źródeł zwierzęcych, jak chude mięso drobiowe, ryby, jajka, mleko i nabiał- jeśli występuje nietolerancja laktozy należy wówczas wprowadzić bezlaktozowe zamienniki; pozostała część białka pochodzi ze źródeł roślinnych).

W okresie tym pacjent po konsultacji z lekarzem może dodatkowo przyjmować żywność specjalnego przeznaczenia medycznego (tzw. nutridrinki) dedykowaną do stanu klinicznego pacjenta (w okresie tym preparaty powinny być wysokobiałkowe i wysokoenergetyczne z racji ryzyka utraty masy ciała, w tym masy mięśniowej). Po okresie około miesiąca od zabiegu dietę pacjenta należy stopniowo rozszerzać, z uwzględnieniem indywidualnej tolerancji pacjenta na dane produkty. Dotyczy to głównie produktów zawierających błonnik pokarmowy, jak produkty zbożowe (stopniowe włączanie do jadłospisu pieczywa typu graham czy orkiszowe, ciemniejsze makarony, grubsze kasze) oraz owoce i warzywa (zwiększenie spożycia owoców jedzonych w całości/bez skórki, przetartych, w formie surówek, koktajli, smoothie, zup typu krem lub zup z kawałkami tolerowanych warzyw; a nie jak wcześniej wyłącznie w postaci pieczonej lub gotowanej).

Poza odpowiednią podażą energii oraz białka, w przebiegu choroby nowotworowej jelita grubego dieta pacjenta powinna także zawierać odpowiednią ilość witamin (gł. D₃, A, C, E oraz witamin z grupy B- gł. B₆, B₉, B₁₂) i soli mineralnych (żelazo, wapń, magnez, selen, cynk, miedź) potrzebnych w profilaktyce wtórnej choroby. Dzięki takiemu postępowaniu zmniejszy się ryzyko deficytów pokarmowych, występujących dolegliwości czy powikłań towarzyszących chorobie. Zapotrzebowanie na poszczególne makro- i mikroskładniki oraz witaminy zależne jest od występujących u pacjenta niedoborów potwierdzonych w badaniach, przebiegu klinicznego choroby (zależnie od wyciętego odcinka zapotrzebowanie na poszczególne składniki może się różnić; przykładowo w przebiegu hemikolektomii prawostronnej u pacjenta może występować ryzyko niedoboru witaminy B₁₂).

W przypadku wycięcia części jelita grubego u pacjenta mogą pojawić się problemy z wypróżnianiem, mające zarówno charakter biegunek jak i zaparć. Poza tym pacjenci często borykają się z takimi dolegliwościami jak nudności, wymioty, spadek lub brak apetytu oraz utrudnione trawienie i wchłanianie składników spożytych wraz z pokarmem. Objawy te pogłębiają się szczególnie u osób przyjmujących sesje chemioterapeutyków i/lub poddawanych radioterapii. Dlatego też warto skonsultować się z wykwalifikowanym dietetykiem klinicznym celem opracowania planu żywieniowego niwelującego występujące dolegliwości.

Zalecenia żywieniowe w chorobie nowotworowej jelita grubego

• Jak już wcześniej wspomniano, w przebiegu choroby nowotworowej ryzyko utraty masy mięśniowej jest stosunkowo duże i wiąże się ono z nasilonym katabolizmem spowodowanym jednoczesną utratą białka z ustroju. Dlatego dieta pacjenta powinna zawierać zwiększoną ilość pełnowartościowego białka by zahamować ten proces. Białko to powinno pochodzić przede wszystkim z chudego mięsa (z kurczaka, indyka, królika, gołąbka, chudej wieprzowiny i wołowiny), chudych wędlin, ryb (dorsz, morszczuk, pstrąg, tilapia, łosoś, tuńczyk), jaj, mleka 1,5-2% (jeśli występuje problem z piciem zwykłego mleka to należy zastąpić go mlekiem bezlaktozowym), nabiału fermentowanego (jogurt naturalny, kefir, maślanka- gdy ich spożycie powoduje występowanie objawów jelitowych, również należy zastąpić je produktami bezlaktozowymi) a także serki wiejskie, serki grani, jogurty typu skyr czy biały ser. Warto także skonsultować z lekarzem możliwość włączenia do diety żywności specjalnego przeznaczenia medycznego (tzw. „nutridrinki”), głównie tej ze zwiększoną zawartością białka, energii, bezlaktozowe (szczególnie w okresie krótko po zabiegu, a w późniejszym czasie jeśli pacjent toleruje nie laktoza nie musi być wykluczana), bogate w cenne witaminy i sole mineralne.

• W codziennym żywieniu należy uwzględnić dobrej jakości tłuszcze, szczególnie te pochodzenia roślinnego (oleje: rzepakowy, lniany, słonecznikowy, z pestek dyni, sojowy, sezamowy, z czarnuszki, z orzechów włoskich, rydzowy, z wiesiołka, z ogórecznika, oliwa z oliwek), a jako dodatek w celu zwiększenia kaloryki diety: masło zwykłe, miękkie margaryny roślinne-kubkowe (jest to produkt poddawany znacznemu stopniu przetworzenia dlatego nie powinny być spożywane zbyt często), śmietanka, masło orzechowe, pasta sezamowa, awokado bogate w zdrowe jednonienasycone kwasy tłuszczowe, a także zmielone na pył (aby nie podrażniać błony jelita) migdały, orzechy niesilone i niekarmelizowane (włoskie, laskowe, nerkowce, pecan, brazylijskie), pestki oraz nasiona (czarnuszki, dyni, słonecznika, siemienia lnianego). Z jadłospisu należy wyeliminować/ograniczyć do minimum tłuste sery żółte, tłuste mięsa (kaczka, baranina, tłuste porcje mięsa wieprzowego) i tłuste wędliny, dania smażone na głębokim tłuszczu, przygotowywanie dań z panierką na zasmażkach.

• Dopełnieniem diety są węglowodany, przy czym należy wystrzegać się spożycia produktów zawierających węglowodany rafinowane i cukry proste (słodycze, słodkie wyroby piekarnicze, słodkie napoje gazowane typu cola, kupne soki kartonowe, wody smakowe) a zwiększyć udział w diecie produktów będących źródłem węglowodanów złożonych, jak warzywa i owoce, pieczywo, kasze, makarony czy ryż. Co prawda są one bogate w błonnik pokarmowy który może podrażniać błonę jelita i indukować ryzyko różnych dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, jednakże jest on jednocześnie niezbędny do zachowania prawidłowej perystaltyki jelita, co zmniejsza ryzyko zalegania treści pokarmowej w jelitach i wpływa na regularność wypróżniania się. Dlatego nie należy wykluczać ze spożycia produktów zasobnych w błonnik pokarmowy (20-30 g/d), a raczej spożywać je w postaci bardziej łatwo strawnej, mniej drażniącej przewód pokarmowy (zgodnie z zasadami diety łatwo strawnej). Stąd idealnym rozwiązaniem będzie spożywanie owoców i warzyw bez skórki, przygotowywanie z nich musów, koktajli, smoothie, galaretek, sorbetów, spożywanie kremowych zup warzywnych, blendowanie składników (taki zblendowany posiłek może zawierać więcej błonnika pokarmowego i składników o dużej wartości energetycznej oraz odżywczej, np. poprzez dodatek orzechów, nasion, pestek i jednocześnie nie drażniąc ściany jelita). Do koktajli można także dodawać nutridrinki.

• Pełnoziarniste produkty zbożowe (pieczywo ciemne, makarony razowe a także makarony z dodatkiem nasion czy pestek, grubsze kasze jak gryczana czy jęczmienna pęczak) oraz nasiona roślin strączkowych (ciecierzyca, soczewica, fasola, groch) są źródłem sporej ilości błonnika pokarmowego, głównie nierozpuszczalnego mogącego działać drażniąco na błonę śluzową jelita. Dlatego w krótkim okresie po zabiegu (2-4 tygodnie) należy wybrać takie produkty zasobne w węglowodany i błonnik które będą działały mniej drażniąco na przewód pokarmowy, jak pieczywo jasne/mieszane, biały ryż i makarony jasne typu nitki czy makaron ryżowy, drobne kasze jak jaglana, bulgur, kus-kus czy manna, płatki zbożowe (owsiane, jaglane, ryżowe, otręby pszenne). Co prawda u każdego pacjenta przebieg choroby może być inny i u części z nich produkty takie jak ciemny ryż czy grubsze kasze wcale nie muszą zwiększać dolegliwości. Dlatego wybór tych składników jest kwestią indywidualną danego pacjenta.  Po okresie miesiąca można stopniowo rozszerzać menu w pieczywo typu czasie graham czy orkiszowe bez dodatku twardych nasion czy pestek, makarony razowe, grubsze kasze, płatki zbożowe (produkty te mogą być także bardziej rozgotowane co także zmniejszy ich drażniący jelita charakter).

• Do picia należy wybierać głównie wodę mineralną niegazowaną (jako dodatek można wykorzystać plasterki cytryny, pomarańczy, listki ziół, imbir), herbaty niecukrowane: ziołowe (rumianek, lipa, hibiskus, pokrzywa, poza miętą); zielona, czarna o niezbyt silnej esencji, a także słaby napar kawy niecukrowanej. Dozwolone do spożycia są również domowe koktajle czy świeże soki owocowe, owocowo-warzywne i najlepiej rozcieńczone wodą (z dozwolonych produktów). Jeśli pacjent ma problem z odzwyczajeniem się rezygnacji z dosładzania napojów/posiłków, zamiennie można wykorzystać słodziki takie jak stewia, erytrytol czy ksylitol. Jeśli chodzi o dwa ostanie wymienione produkty należy pamiętać aby spożywać je w niezbyt dużych ilościach, ponieważ może wówczas dojść do wystąpienia biegunek co tym bardziej nie jest wskazane w przebiegu choroby nowotworowej.

• W prewencji wtórnej nowotworu jelita grubego szczególne znaczenie w diecie pacjenta mają takie składniki jak kurkuma, cynamon, imbir, czosnek (o ile pacjent toleruje), zielona herbata, siemię lniane, owoce jagodowe (jagody, maliny, truskawki, jeżyny, borówki- owoce te zaleca się spożywać w formie zblendowanej aby drobne pestki nie podrażniały śluzówki jelita). Produkty te zawierają spore ilości składników o działaniu prozdrowotnym, antyoksydacyjnym spowalniających progres choroby. Przeciwzapalne działanie mają także nienasycone kwasy tłuszczowe z grupy omega-3, których źródłem jest tran oraz olej z wątroby rekina, ryby tłuste: łosoś, śledź, świeża makrela, tuńczyk (ale ich ilość powinna być limitowana  w diecie chorego w związku z ryzykiem nasilenia dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego), zmielone siemię lniane i orzechy włoskie a także oleje: lniany, rzepakowy, z orzechów włoskich.

• Posiłki należy spożywać częściej, ale za to w mniejszych ilościach, tak aby nie przeciążać funkcjonowania przewodu pokarmowego i zwiększać ryzyko pojawienia się dolegliwości.

• Zaleca się aby dania przygotowywane były zgodnie z zasadami diety łatwo strawnej, tj. w postaci gotowanej w wodzie i na parze, pieczonej w piekarniku (w folii, pergaminie, rękawie), pieczone na minimalnej ilości tłuszczu, grillowane na patelni w warunkach domowych, podawane w postaci zblendowanej/zmiksowanej/nieco przegotowanej/w postaci budyni, galaretek, kleików czy zup krem. Z kolei należy unikać smażenia i pieczenia na dużej ilości tłuszczu, ponownego odsmażania, panierowania potraw w jajku i bułce, grillowania w sposób tradycyjny.

• W przypadku gdy pacjent ma założoną stomię, czyli sztuczny odbyt wyłoniony na jelicie cienkim (ileostomia) lub jelicie grubym, gł. w okolicy okrężnicy esowatej (kolostomia), poza prawidłowym jej pielęgnowaniem bardzo ważne jest zwrócenie uwagi na rodzaj spożywanych posiłków. Przede wszystkim należy wystrzegać się pokarmów wzdymających (warzywa kapustne, szparagi, brokuł, kalafior, brukselka, fasola, bób, cebula w nadmiarze), gruboziarniste kasze (gryczana prażona, pęczak), pieczywo żytnie, razowe (w tym także pieczywo z pestkami i nasionami), nadmierna ilość warzyw i owoców (głównie spożywanych na surowo), migdały i orzechy jedzone w całości.

• Suplementacja- jak już wspomniano, pacjenci onkologiczni są bardzo narażeniu na ryzyko niedoborów wielu składników odżywczych, w tym witamin i soli mineralnych których ilości nie zawsze mogą być spełnione w związku z przebiegiem choroby. W przypadku nowotworu jelita grubego należy sprawdzić poziom witamin takich jak: D, A, C, B₆, B₁₂ oraz pierwiastków żelaza oraz wapnia. W przypadku ich niedoborów pacjent po konsultacji z lekarzem powinien rozpatrzyć ich suplementację (dawkę ustala lekarz). Zaleca się także wdrożenie suplementacji nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3 (np. w formie tranu lub oleju z wątroby rekina).

• Jeśli pacjent poddawany jest chemioterapii szczególne znaczenie ma utrzymanie prawidłowego/normatywnego poziomu w organizmie chorego żelaza oraz witamin: B₁₂ i B₆. Związki te mają kluczowe znaczenie z zmniejszeniu ryzyka występowania niedokrwistości u pacjentów, poprawiają parametry krwi wpływając na zachowanie odpowiedniej liczby elementów morfotycznych krwi, co jest nieodzownym elementem prowadzenia kolejnych cykli chemioterapii. Bogate w żelazo są m.in. mięso (gł. czerwone, jak wołowina, wieprzowina) oraz drób, podroby (w tym wątróbka), ryby, żółtko jaja, natka pietruszki, szpinak, sałata zielona, płatki owsiane, kasza, pestki dyni, orzechy (włoskie, laskowe, pistacje, nerkowce), migdały. Witamina B₆ występuje głównie w rybach, mięsie, migdałach, nasionach i orzechach, produktach zbożowych pełnoziarnistych, czosnku, imbirze, bananach, czerwonej papryce, ziemniakach, soku pomidorowym. Z kolei cennym źródłem witaminy B₁₂ są: mięso drobiowe i wieprzowe, ryby, jaja, mleko i produkty mleczne.

• Ponadto pacjenci leczeni chemioterapią (mowa o okresie przyjmowania chemioterapii, tj. kilka dni przed, w trakcie oraz kilka dni po leczeniu) powinni wyeliminować spożycie cytrusów (pomarańcze, cytryny, mandarynki) a w przypadku takich owoców jak grejfrut i granat (oraz wszelkie produkty z nich otrzymywane) należy całkowicie wyeliminować je ze swojej diety w związku z ryzykiem ich interakcji z przyjmowanymi lekami.

• Pacjenci onkologiczni powinni całkowicie wykluczyć ze swojej diety spożycie surowych produktów odzwierzęcych, szczególnie w okresie chemioterapii:

  - mięsa (carpaccio wołowe, tatar),

  - jaj (kogel-mogel, kremy na bazie surowych jajek),

  - ryb (sushi),

  - serów pleśniowych,

  - serów z mleka niepasteryzowanego,

  - niepasteryzowanego mleka („prosto od krowy”),

  - a także produktów nadpsutych, spleśniałych, przeterminowanych.

Dieta w chorobie nowotworowej jelita grubego jest dość wymagająca z racji dużego ryzyka spadku masy ciała, niedoboru białka, witamin i składników mineralnych a także z racji towarzyszących chorobie dolegliwości, przez które pacjenci często ograniczają spożycie wielu produktów co dodatkowo nasila źle rokujący spadek masy ciała i zwiększa niedobory pokarmowe. Należy pamiętać że spożycie wielu pokarmów może się zmieniać w całym procesie leczenia, stąd jadłospis powinien być dopasowany indywidualnie do każdego pacjenta.

Stąd jeśli zdiagnozowano u Ciebie bądź bliskiej Ci osobie nowotwór jelita grubego i chciałbyś aby spożywane posiłki były dobrze zbilansowane, a jadłospis był bogaty w składniki mające pozytywny wpływ na zmniejszenie objawów choroby i postęp w całym procesie leczenia, skontaktuj się w celu umówienia wizyty i przygotowania spersonalizowanego jadłospisu.

Skontaktuj się