Dieta w hemochromatozie

Hemochromatoza to choroba genetyczna dziedziczona w sposób autosomalny recesywny. Mutacja genu HFE wywołuje zaburzenia w metabolizmie żelaza, przez co następuje zwiększone jego wchłanianie w organizmie, co powoduje, że pierwiastek ten odkłada się w obrębie organów wewnętrznych, gł. wątrobie, sercu, trzustce oraz stawach.

Wyróżnia się 2 podstawowe typy tej choroby:

• Hemochromatoza pierwotna- dziedziczna, jest wynikiem defektu genetycznego, który wywołuje nadmierne wchłanianie żelaza z przewodu pokarmowego. Jest jedną z najczęściej dziedziczonych schorzeń wątroby o podłożu zaburzeń metabolicznych. W schorzeniu tym dochodzi do wzmożonej resorpcji żelaza z przewodu pokarmowego i odkładania się tego pierwiastka w wątrobie, trzustce, śledzionie, nerkach, mięśniu sercowym, skórze, chrząstkach stawowych oraz gruczołach wydzielania wewnętrznego.  

• Hemochromatoza wtórna- może występować w niektórych typach niedokrwistości (np. przewlekła niedokrwistość hemolityczna, niedokrwistość syderoblastyczna), a także może pojawić się u chorych po wielokrotnych przetoczeniach krwi lub przy nadmiarze żelaza w diecie oraz w niektórych przewlekłych chorobach wątroby.

Najczęściej występującymi objawami nadmiaru odkładającego się żelaza są:

- ogólne złe samopoczucie, zmęczenie, senność, niewyspanie,

- ciemne zabarwienia na skórze,

- powiększona wątroba,

-marskość wątroby,

- cukrzyca, tzw. diabetes bronze w związku z ciemną pigmentację skóry,

-artropatie (zmiany w obrębie stawów),

-zmiany w obrębie organów, szczególnie gruczołów wydzielania wewnętrznego,

-niewydolność krążenia,

-bóle stawów, w szczególności nadgarstków i rąk,

-zaburzenia endokrynologiczne (niedoczynność tarczycy, zmniejszone libido, hipogonadyzm).

W diagnostyce hemochromatozy ocenia się przede wszystkim stężenie żelaza i ferrytyny w surowicy oraz wysycenie transferryny żelazem. Wszystkie te parametry są znacznie podwyższone w tej jednostce chorobowej.

Ponadto zwraca się także uwagę na poziom białka hepcydyny-25, której wartość w przypadku hemochromatozy jest z kolei obniżona. Hepcydyna-25 produkowana jest w wątrobie i jest związkiem będącym inhibitorem ferroportyny- białka transportującego żelazo poza komórkę. Hepcydyna hamując ferroportynę wpływa na zmniejszenie wchłaniania i transportu żelaza z komórek jelita do krwiobiegu redukując tym samym jego poziom w organizmie. Czynnik ten jest podstawowym białkiem regulującym poziom żelaza w organizmie.

W przypadku aminotransferaz wątrobowych parametry te są umiarkowanie podwyższone, wynoszą około trzykrotność wartości prawidłowej.

Jedną z najskuteczniejszych metod leczenia hemochromatozy jest flebotomia polegająca na upustach 500 ml krwi, dokonywanych 1-2 razy w tygodniu. Na skutek powtarzanych upustów krwi dochodzi do zwiększonej odnowy szpikowej w układzie czerwonokrwinkowym. Przyczynia się to do mobilizacji magazynowanej puli żelaza oraz zmniejszanie tkankowych depozytów tego pierwiastka w organizmie chorego. Warto dodać, że leczenie w przypadku hemochromatozy pierwotnej jest wyłącznie objawowe.

W tej jednostce chorobowej bardzo ważne znaczenie odgrywa odpowiedni sposób żywienia. Dieta w hemochromatozie polega przede wszystkim na ograniczeniu produktów zawierających duże ilości żelaza, zwłaszcza żelaza dobrze przyswajanego przez organizm człowieka, występującego w produktach odzwierzęcych: czerwone mięso, podroby (wątroba, nerki), żółtko jaj, ale także suche nasiona roślin strączkowych (w szczególności czerwona fasola), suszone owoce (morele, śliwki), produkty spożywcze wzbogacane w żelazo. Należy jednak dodać, żelazo niehemowe z roślinnych źródeł bez towarzystwa produktów bogatych w witaminę C (która zwiększa wchłanianie żelaza) przyswaja się w niewielkiej ilości i nie stanowi zagrożenia dla chorego. Cennym źródłem tej witaminy są owoce dzikiej róży, aronia, natka pietruszki, czarna porzeczka, papryka, brukselka, żurawina, kapusta kwaszona, kiwi, cytrusy, truskawki. W codziennej diecie należy zadbać także o spożycie posiłków bogatych w wapń, który ogranicza wchłanianie żelaza w przewodzie pokarmowym. Wapń w znacznej ilości obecny jest w mleku i jego przetworach (jogurt naturalny, kefir, maślanka, twaróg, sery żółte) a także nasionach roślin strączkowych (fasola, groch, soczewica, ciecierzyca), jarmużu, szpinaku, natce pietruszki, migdałach, nasionach maku, suszonych owocach (figi, morele).

Podstawowe zalecenia żywieniowe:

• Należy unikać/maksymalnie ograniczyć spożycie produktów bogatych w żelazo, szczególnie hemowe (źródła: czerwone mięso, wątróbka, żółtko jaja).

• Zaleca się znaczące zmniejszenie spożycia tłuszczów zwierzęcych, gdyż wolne żelazo przyjmuje postać wolnego rodnika tym samym utleniając lipidy.

• Ograniczeniu podlega spożycie witaminy C w posiłkach zasobnych w żelazo pochodzenia roślinnego, gdyż kwas askorbinowy powoduje zwiększenie wchłaniania tego pierwiastka.

• Wskazane jest wyeliminowanie picia napojów alkoholowych, które zwiększają wchłanianie żelaza, a jednocześnie powodują uszkodzenie hepatocytów, które w przypadku hemochromatozy i tak są obciążone.

• Należy zwiększyć spożycie błonnika pokarmowego w codziennej diecie. Włókno powoduje chelatowanie (wiązanie) żelaza, co pozwala na jego sprawne usunięcie z organizmu. Nadrzędne znaczenie ma przede wszystkim konsumpcja błonnika rozpuszczalnego, którego źródłem są owoce, warzywa, siemię lniane.

• Taniny, czyli związki znajdujące się w herbacie oraz kofeina (w kawie) powodują wiązanie żelaza, a tym samym przyczyniają się do usuwania go z organizmu. Należy jednak pamiętać, że w przypadku znacznego stopnia uszkodzonej wątroby należy wykluczyć produkty takie jak mocna herbata czy kawa, gdyż mogą one przyczynić się do pogorszenia stanu klinicznego tego narządu.

• Pierwiastkiem, który zmniejsza bioprzyswajalność żelaza w jelitach jest również cynk. Spośród roślinnych (zalecanych) źródeł cynku wymienia się: pieczywo pełnoziarniste, kasza gryczana, orzechy i pestki dyni.

• Na gorsze wchłanianie żelaza wpływają także fityniany (tworzą z nim nierozpuszczalne sole) obecne między innymi w produktach zbożowych, nasionach roślin strączkowych, orzechach czy pestkach.

• Wskazane jest zwiększenie spożycia wapnia w diecie, ponieważ pierwiastek ten zaburza przyswajanie żelaza w jelitach. Źródłem wapnia są m.in. mleko i nabiał, jaja, mięso, ryby, zielone warzywa (jarmuż, szpinak, sałata, brokuł), mak, migdały, pestki dyni, suszone owoce, a w szczególności figi.

• Istotne znaczenie w codziennym jadłospisie ma ograniczenie spożycia cukrów prostych (słodycze, produkty piekarnicze wysoko przetworzone, pieczywo i przetwory z białej, pszennej mąki, produkty z zawartością syropu glukozowo-fruktozowego). Cukier powoduje zwiększone wchłanianie żelaza oraz przyczynia się do stłuszczenia wątroby.

• W diecie pacjenta chorującego na hemochromatozę należy zwiększyć udział produktów bogatych w polifenole, związki o działaniu antyoksydacyjnym, które neutralizują wolne żelazo (wskazane są gł. owoce: aronia, czarna porzeczka, borówki, ciemne winogrona, warzywa: brokuł, szpinak, cebula, czosnek, przyprawy, takie jak: cynamon, imbir, kurkuma a także kakao, świeże/suszone zioła czy siemię lniane).

• Warto włączyć do przygotowywanych posiłków składniki mające działanie przeciwzapalne i działających regenerująco na zmienioną chorobowo wątrobę. Spośród szczególnie zalecanych są: zmielony ostropest plamisty a także olej z ostropestu plamistego, mielone siemię lniane i olej lniany tłoczony na zimno, kurkuma (+ szczypta czarnego mielonego pieprzu), cynamon, imbir (np. do herbaty), a także zielona herbata.

• Spożywanie foswityny, białka obecnego w żółtku jajka – powoduje wiązanie żelaza, jednak produkt ten stanowi również źródło żelaza, dlatego należy spożywać go w ograniczonych ilościach.

• Posiłki muszą być skomponowane w taki sposób, aby żelazo zawarte w produktach było przyjmowane wraz z wapniem, błonnikiem bądź taninami jednocześnie. W związku, z czym przyswajanie tego mikroelementu obniża się.

• Należy dbać o odpowiedni poziom aktywności fizycznej, prawidłową masę ciała, stosować zdrową dietę, co ma istotny wpływ na unikniecie ryzyka rozwoju stłuszczenia wątroby mającego negatywny wpływ na funkcjonowanie tego narządu w hemochromatozie, co może nasilać objawy choroby.

  
  

Dieta w hemochromatozie jest wymagająca z racji znacznego ograniczenia w diecie wielu tradycyjnie spożywanych na co dzień produktów i jednoczesnym włączeniu składników mających wpływ na zmniejszenie wchłaniania żelaza i działających regeneracyjne na zmienioną chorobowo wątrobę. Nie należy także zapominać o właściwym komponowaniu posiłków tak aby zmniejszyć przyswajalnie żelaza w przewodzie pokarmowym.

Jeśli zdiagnozowano u Ciebie bądź bliskiej Ci osobie hemochromatozę i nie wiesz jak prawidłowo skomponować swoją dietę, skontaktuj się w celu umówienia wizyty i przygotowania spersonalizowanego jadłospisu.

Skontaktuj się