Dieta w zespole Gilberta

Zespół Gilberta to choroba o podłożu genetycznym zaliczana do wrodzonych hiperbilirubinemii w której dochodzi do nieprawidłowego metabolizmu bilirubiny w wątrobie i podwyższenia tego związku w surowicy krwi. Zespół ten spowodowany jest występowaniem mutacji w genie UGT1A1 umiejscowionego na chromosomie 2q37, kodującego enzym UDP-glukuronylotransferazę (UGT).

Bilirubina jest produktem ubocznym rozkładu hemoglobiny, magazynowana jest czasowo w pęcherzyku żółciowym i razem z żółcią zostaje wydalana do jelit. Barwnik ten może występować w dwóch formach: niesprzężonej (pośredniej, wolnej) i sprzężonej (bezpośredniej, związanej). Bilirubina niesprzężona powstaje m.in w wyniku rozkładu krwinek czerwonych. Bilirubina ta, aby mogła przedostać się do żółci, na dalszym etapie przejść do jelit i zostać wydalona z ustroju, najpierw musi dojść do przekształcenia jej w do postaci sprzężonej. Proces ten następuje w wątrobie, gdzie bilirubina wolna sprzęgana jest z kwasem glukoronowym w wyniku czego powstaje bilirubina związana. Za prawidłowy przebieg tej reakcji odpowiada wspomniany wyżej enzym UDP-glukuronylotransferaza. Tylko w takiej formie barwnik ten może zostać usunięty z organizmu. Jednakże u osób z zespołem Gilberta z racji mutacji w obrębie tego enzymu sprzęganie wolnej bilirubiny jest upośledzone, barwnik nie trafia do żółci, a jego nadmiar jako bilirubina niesprzężona przedostaje się do krwi. Nadmiar zgromadzonej w ustroju bilirubiny objawia się zażółceniem oczu, skóry i błon śluzowych.

W diagnostyce zespołu Gilberta wykonuje się test z fenobarbitalem oraz test z kwasem nikotynowym. W przypadku pierwszego testu pacjentowi pacjentowi podaje się fenobarbital przez 5-7 dni. U osoby z tym zespołem stężenie bilirubiny wolnej powinno wówczas spadać. Z kolei druga metoda polega na dożylnym podawaniu choremu kwasu nikotynowego, a potwierdzeniem występowania schorzenia jest z kolei wzrost poziomu bilirubiny u badanej osoby. Jednakże podstawowy badaniem potwierdzającym występowanie zespołu Gilberta jest wykonanie testów genetycznych potwierdzających mutację w obrębie genu UGT1A1. Warto podkreślić, iż podwyższony poziom bilirubiny we krwi może być również obecny w innych hiperbilirubinemiach wrodzonych.

Jak wspomniano wyżej, choroba ta z racji występowania żółtaczki objawia się zażółceniem twardówek oczu, błon śluzowych czy powłok skóry. Może także dochodzić do odbarwienia stolca czy zmiany zabarwienia moczu na bardziej ciemniejszy. Poza wymienionymi objawami, w przebiegu zespołu Gilberta może dochodzić do osłabienia i ogólnego rozbicia organizmu, zawrotów głowy, trudności z koncentracją, bólów brzucha, biegunek, wymiotów, utraty apetytu czy nadmiernej potliwości. Czasami objawy mogą nie dawać o sobie znać bądź nie być charakterystyczne. Co warto zaznaczyć, że mimo braku jednoznacznych objawów (poza nawracającą żółtaczką) choroba ta ma łagodny przebieg i nie wiąże się z uszkodzeniem wątroby.

Zespół Gilberta jest chorobą genetyczną i nie da się jej wyleczyć. Choroba ta nie wymaga także specjalnego leczenia farmakologicznego czy stosowania suplementów diety. Jednakże świadomość występowania tej jednostki ma kluczowy wpływ na eliminację czynników zwiększających poziom bilirubiny we krwi czy zmniejszenie dolegliwości. Dlatego pacjenci powinni prowadzić zasady zdrowego odżywiania się, bez stosowania restrykcji żywieniowych mogących zwiększać ryzyko niedoborów pokarmowych ale i także wystrzegać się diet wysokotłuszczowych mogących obciążać chorą wątrobę, dbać o odpowiedni poziom nawodnienia, odpowiednią ilość i jakość snu, unikać spożycia alkoholu, nadmiernego przyjmowania leków oraz dbać o umiarkowaną aktywność fizyczną.

Dieta w zespole Gilberta powinna mieć charakter łatwo strawny z ograniczeniem produktów bogatych w błonnik (szczególnie nierozpuszczalny) a także być ubogotłuszczowa, co ma na celu odciążyć chory narząd, zminimalizować występowanie dolegliwości gastrycznych i poprawić ogólną jakości życia pacjenta. Poza tym:

• wskazane jest spożywanie 4-5 posiłków dziennie w równych odstępach czasu i niewielkich objętościowo,

• należy wystrzegać się stosowania restrykcyjnych diet, głodówek oraz unikać spożycia wysokotłuszczowych dań mających niekorzystny wpływ zarówno na wątrobę jak i cały organizm człowieka,

• zaleca się zmniejszenie spożycie nierozpuszczalnych frakcji błonnik pokarmowego, z kolei zwiększenie udziału błonnika rozpuszczalnego w wodzie (dojrzałe owoce, młode warzywa, produkty owsiane), który w porównaniu do błonnika nierozpuszczalnego (pełnoziarniste produkty zbożowe- ciemne pieczywo, gruboziarniste kasze, makarony razowe, ciemny ryż, nasiona roślin strączkowych, warzywa kapustne, skórki owoców i warzyw) wykazuje mniej drażniący wpływ na przewód pokarmowy,

• należy wystrzegać się spożycia produktów zawierających w składzie dodaną fruktozę oraz syrop glukozowo-fruktozowy (gł. słodkie kolorowe napoje, kolorowe syropy dodawane do wody/herbaty). Sporą ilość fruktozy zawiera również miód i syrop z agawy,

• pacjenci powinni także pamiętać o racjonalnym przyjmowaniu leków i niezażywaniu ich w dawkach ponadnormatynych czy zaleconych przez lekarza (gł. niesteroidowych leków przeciwzapalnych), ponieważ nadmierna ilość farmaceutyków może podwyższać poziom bilirubiny i obciążać wątrobę,

• wskazanymi technikami przygotowywania posiłków są: gotowanie w wodzie i na parze, pieczenie w folii aluminiowej/na papierze, dusznie bez uprzedniego obsmażania. Niewskazane jest smażenie na głębokim tłuszczu, panierowanie w jajku i mące/bułce, stosowanie zasmażek, grillowanie w sposób tradycyjny,

• należy dbać o odpowiedni poziom nawodnienia (min. 2,5 l/d),

• wskazane jest wykluczenie alkoholu lub znaczne ograniczenie jego podaży; należy wykluczyć również picie napojów typu energetyki,

• nie należy zapominać o umiarkowanej, dostosowanej do indywidualnych możliwości aktywności sportowej.

  
  

  Spośród zalecanych w diecie Gilberta produktów wymienia się:

• chudsze mleko (1,5-2,0%), kefir, maślanka, jogurt naturalny, serek wiejski, chudy biały ser, chuda śmietana 12-18%, jaja gotowane na miękko/na półtwardo/ścięte na parze, chude wędliny, mięso drobiowe, mięso z królika, chude porcje mięsa wieprzowego i cielęciny, ryby chude (dorsz, pstrąg, morszczuk, mintaj, miruna, lin),

• z produktów zbożowych można spożywać pieczywo pszenne lub mieszane/graham (bez pestek, nasiona), sucharki, makarony drobne jasne (typu nitki, niskojajeczne), makaron ryżowy, jasny ryż, drobne kasze (manna, kukurydziana, jaglana, kuskus, bulgur, jęczmienna łamana), płatki owsiane błyskawiczne, jaglane, ryżowe i kukurydziane,

• z owoców wskazane są m.in. jabłka (obrane ze skórki, pieczone, starte na tarce lub w formie musu), morele, brzoskwinie, nektarynki, banany, winogrona bez pestek, ananas, mango, owoce jagodowe przecierane (truskawki, borówki, jagody, maliny), cytrusy zależnie od tolerancji; owoce można także spożywać w formie smoothie czy koktajli, także w połączeniu z dozwolonymi warzywami (np. szpinakiem, selerem naciowym, marchewką/świeżo wyciskanym sokiem z marchewki),

• spośród warzyw zalecane są głównie młode (gotowane, w formie zup krem lub drobno startych surówek): marchew, pietruszka, seler korzeń i naciowy, ziemniaki z wody/puree/pieczone w piekarniku bez tłuszczu, bataty, kabaczek, dynia, cukinia, bakłażan, pomidory bez skórki, sałata; w mniejszej ilości rzodkiewka, ogórek, buraki,

• jak już wspomniano dieta pacjenta powinna zawierać ogółem mniejszą zawartość tłuszczów, a spośród dozwolonych do spożycia wymienia się przede wszystkim tłuszcze pochodzenia roślinnego, jak olej: rzepakowy, lniany, słonecznikowy, sojowy, z pestek winogron, sezamowy, z ostropestu plamistego, oliwa z oliwek a także margaryny miękkie (kubkowe); masło należy spożywać w ograniczonej ilości,

• z płynów dozwolone są m.in.: woda mineralna niegazowana, herbata zielona, herbaty ziołowe, słaba esencja czarnej herbaty, słaby napar zwykłej kawy, kawa zbożowa na chudym mleku, soki owocowe lub owocowo-warzywne rozcieńczone wodą (z dozwolonych produktów i najlepiej świeżo wyciskane), napoje roślinne niecukrowane (np. owsiane, ryżowe, migdałowe, kokosowe),

• do przyprawiania dań należy wybierać głównie łagodne zioła (np. bazylia, oregano, tymianek, rozmaryn, majeranek, prowansalskie), natkę pietruszki, koperek, ziołowy pieprz, słodka mielona papryka, kurkuma, a do posiłków na słodko także wanilia i cynamon; sól oraz zwykły czarny pieprz w ograniczonej ilości,

• zaleca się także dodawanie do posiłków produktów mających działanie przeciwzapalne i działających regenerująco na wątrobę, jak zmielony ostropest plamisty, kurkuma (+ szczypta czarnego mielonego pieprzu który zwiększa biodstępność kurkuminy), cynamon, imbir (np. do herbaty), zmielone na świeżo siemię lniane, olej z ostropestu i olej lniany (do stosowania na zimno) a także picie zielonej herbaty mającej wysoki potencjał antyoksydacyjny.

  
  

Z kolei w zespole Gilberta nie wskazane są:

• tłuste porcje mięsa wieprzowego, wołowego, baranina, kaczka, tłuste wędliny, wyroby garmażeryjne typu kiełbasa, parówki, kabanosy, boczek, salceson, pasztety itp., jajka w nadmiarze (szczególnie niewskazane jest żółtko), tłuste mleko i tłusty nabiał, śmietana kremówka, sery żółte, pleśniowe, wędzone i topione, ryby w occie/śmietanie/zasmażane/wędzone; nie należy także mięsa oraz ryb panierować w jajku/bułce i smażyć na głębokim tłuszczu,

• przeciwwskazane jest używanie tłuszczów takich jak smalec, słonina, twarde margaryny kostkowe, masło w nadmiarze,

• nie wskazane jest jedzenie pieczywa pełnożytniego, razowego, z dodatkiem twardych pestek czy nasion; gruboziarnistych kasz (jak pęczak), makaronów wielojajecznych oraz makaronów ze strączków (np. grochu, ciecierzycy),

• problematyczne mogą okazać się nasiona roślin strączkowych takie jak groch, bób czy fasola typu Jaś, warzywa kapustne, cebuli oraz czosnku w dużych ilościach/na surowo, smażone ziemniaki (frytki, placki ziemniaczane),

• owoce takie jak gruszki, śliwki, czereśnie czy wiśnie także mogą nasilać występowanie dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, stąd też nie należą do produktów zalecanych (szczególnie w większych ilościach),

• nie zaleca się dodawania do posiłków ostrych przypraw/dodatków, jak ostra mielona papryka/chili, pieprz cayenne, pieprz czarny w nadmiarze, ocet, majonez, także ostry keczup i musztarda,

• wskazane jest znaczące ograniczenie jedzenia słodycze, w tym szczególnie słodkich wyrobów piekarniczych na bazie dużej ilości jaj, śmietany, z dodatkiem sporej ilości kremów, jak torty, ciasta, wuzetki, napoleonki, ptysie, eklery, rurki z kremem, pączki a także kupne słodycze (wafle, cukierki, batony, wyroby czekoladowe, chałwa),

• z napojów należy wystrzegać się picia mocno gazowanej wody, słodkich kolorowych napojów gazowanych, energetyków, smakowych wód, kupnych kartonowych soków, a także mocnego naparu herbaty i kawy; nie zaleca się także dodawania do posiłków/napojów miodu w dużej ilości oraz syropu z agawy,

• należy wykluczyć/znacznie ograniczyć picie wszelkich napojów alkoholowych.

Dieta w zespole Gilberta powinna przede wszystkim mieć charakter łatwo strawny co pozwoli na odciążeniu zmienionego chorobowo narządu. Poza tym należy ograniczyć znacząco spożycie produktów wysokotłuszczowych oraz zmniejszyć podaż błonnika nierozpuszczalnego w diecie. Jednocześnie należy pamiętać o prawidłowym zbilansowaniu swojego dziennego jadłospisu tak aby uniknąć występowania deficytów pokarmowych i zregenerować wątrobę.

Jeśli zdiagnozowano u Ciebie bądź bliskiej Ci osobie zespół Gilberta i nie wiesz jak prawidłowo skomponować swój jadłospis, skontaktuj się w celu umówienia wizyty i przygotowania spersonalizowanego jadłospisu.

Skontaktuj się